العلامة المجلسي (مترجم :همدانى)
105
بحار الأنوار (ج67 و 68) (فارسى)
عملى ) حضرت فرمود ساكت باش و استغفار كن سپس فرمود به من عمل اندكى كه توام با تقوى و پرهيز باشد بهتر از اعمال زيادى است كه همراه با تقوى نباشد عرضه داشتم يعنى چه ؟ چطور ممكن است عمل انسان زياد باشد ولى بدون تقوى فرمود بلى ممكن است مثلا شخصى سفره ميدهد از مستمندان دستگيرى مينمايد و با همسايگان كاملا مهربانى مىكند و ارباب حاجت بخانهاش رفت و آمد دارند ولى در عين حال اگر هم با عمل حرام و نامشروعى احيانا مواجه شود اقدام نموده و آن كار را هم انجام ميدهد اين گونه اعمال خير عمل بدون تقوى است و ممكن است شخص ديگرى باشد توفيق اين گونه كارها را ندارد ولى بطورى در دينش محكم است كه اگر طرق و راههاى نامشروع در پيش پا و دسترسش باشد كاملا امتناع و خوددارى مينمايد . بيان ( فذكرنا الأعمال ) يعنى در باره كم و زيادى اعمال و يا دخالت اعمال در ايمان انسان صحبت كرديم ( ما اضعف ما اضعف عملى ) اين تركيب يا فعل تعجب است به اين معنا كه يا للاسف اعمال من چقدر كم و بىارزش است كه ظاهر مطلب همين فعل تعجب بودن است و يا اينكه ما نافيه است و اضعف متكلم از باب تفعيل است يعنى من اعمال خود را كم و بىارزش نميدانم بنا بر معناى اول ( تاسف از كمى عمل ) در اعتراض حضرت بمفضل و امر به استغفار اشكال و ايرادى توهم مىشود چون در اخبار و احاديث دستور داده شده كه بايد انسان هميشه خود را مقصر بداند و هيچ وقت با نظر عجب و خوشبينى به خود و اعمال خود ننگرد و مفضل هم با تاسف و تحسر به خود و اعمال خود نگاه مىكند ولى در عين حال حضرت ميفرمايد ( مه و استغفر اللَّه ) مثل اينكه اين دستور حضرت با مضامين اخبار منافاة دارد . ولى ممكن است از اين ايراد و توهم به چند وجه پاسخ داد : 1 - اينكه نهى و بازداشتن از فتوى دادن بدون مدرك شرعى نه اينكه منظور اين باشد كه اعتراف بتقصير و كوتاهى در عمل نكند . 2 - اينكه مفضل چون محور سعادت را عمل قرار داد چنين بدست مىآيد كه نظر او فقط به عمل است و بايد اتكاء و اعتماد به عمل داشت با اينكه چنين نيست عمل در مقابل تقوى ارزشى ندارد چون شرط قبولى عمل تقوى است و لذا حضرت او را به اين قسمت هشدار ميدهد خلاصه اينكه چون اساس حرف مفضل بر كمى و زيادى عمل بود حضرت خاطر نشان كرد و او را از اين نظر باز داشت . 3 - آنچه كه گفته شده بطور كلى گفتارها و كردارها جهات مختلفى دارد كه از هر جهت حكم و دستور جداگانهاى دارد و مفضل مقصودش اين نبوده كه عمل من در برابر